SỰ TÍCH CÂU VÍ [1]
Ngày xưa, có hai vợ chồng một người nghèo khó tên là Thạch Sùng. Họ sống
chui rúc trong một túp lều gần chợ, xin ăn qua ngày. Cuộc sống thật là vất vả.
Nhưng Thạch Sùng là người có chí kinh doanh lớn, lại có nhiều thủ đoạn. Từ lâu
hai vợ chồng ăn nhịn để dành, lần hồi góp nhặt một số vốn chôn ở góc nhà. Số
tiền ấy ngày một lớn mãi lên. Nhưng họ vẫn giả bộ nghèo khó, làm nghề hành
khất như cũ.
Một hôm Thạch Sùng đi ăn xin về khuya. Dọc theo bờ sông ông trông thấy hai
con trâu từ dưới nước lội lên và húc nhau chí tử. Đoán biết ấy là điềm trời sẽ
mưa lụt to[2], nên từ đó có bao nhiêu tiền chôn, ông đào lên đong gạo tất cả. Quả
nhiên, tháng Tám năm ấy trời làm mội trận lụt kinh khủng, nước lênh láng khắp
mọi miền: mùa màng, nhà cửa và súc vật. v. v… đều trôi nổi. Nạn đói đe dọa
khắp mọi nơi. Giá gạo từ một tăng lên gấp mười rồi dần dà tăng lên gấp trăm.
Thế mà vẫn không ai có gạo để bán. Thạch Sùng chờ đến lúc dân tình cùng kiệt
mới ném số gạo tích trữ của mình ra. Có những nhà giàu phải đổi cho ông ta một
thỏi vàng mới được một đấu gạo.
Từ khi có vốn, hai vợ chồng Thạch Sùng thôi nghề bị gậy. Họ đem tiền cho
vay một vốn năm bảy lớp lãi. Thế rồi chẳng bao lâu Thạch Sùng nghiễm nhiên
trở thành một phú ông. Ông ta tậu biết bao nhiêu là trâu bò ruộng vườn, những
thứ đó mỗi năm mỗi nhiều lên mãi. Nhưng Thạch Sùng còn có nhiều mánh khóe
làm tiền khác. Ngoài việc thu lúa rẻ, cho vay lãi, ông ta còn buôn bán lớn.
Thuyền buôn của Thạch Sùng dong buồm đi khắp mọi cửa biển. Rồi hắn thông
lưng với bọn cướp trong vùng. Mỗi một chuyến làm ăn, chẳng những được chia
phần mà hắn còn oa tàng và tiêu thụ hộ những của bất nghĩa. Cứ như thế sau
mười năm, Thạch Sùng trở nên một tay cự phú, tiền của châu báu như nước như
non, không ai địch nổi. Những tay thiên hộ bá hộ so với hắn chỉ bằng cái móng
tay. Có tiền trong tay, Thạch Sùng rất dễ kiếm được địa vị. Hắn dâng vua bao
nhiêu là vàng bạc ngọc ngà, nên được vua phong tước quận công. Hắn ra ở kinh
thành, xây dựng phủ đệ, không khác gì phủ đệ của ông hoàng bà chúa. Trong
phủ đệ của hắn có một trăm nàng hầu vợ lẽ, người nào người ấy ăn mặc toàn lụa
là gấm vóc. Còn hắn và vợ con thì giờ đây sống một cách xa xỉ, đến nỗi trong
nước trừ hoàng đế ra khó có một người nào dám sánh.
Hồi đó ở kinh đô có một người em hoàng hậu họ Vương. Y cũng là tay cự phú
nổi tiếng tiền rừng biển bạc và xài phí vào bậc nhất. Một hôm, y gặp Thạch
Sùng trong một bữa tiệc đủ các bậc vương công đại thần. Câu chuyện dần dần
chuyển thành một cuộc khoe của giữa hai bên. Họ Vương nói: - “Bọn nô tỳ nhà
tôi đều mặc đồ tơ lụa. Chúng nó đông đến nỗi năm hết tết đến phải có hàng kho
vải lụa để may mặc cho chúng mới tạm đủ”. Thạch đáp: - “Bọn nô tỳ nhà tôi thì
phải có lúa gạo của cả một huyện mới đủ cho chúng ăn”. Vương lại khoe: - “Bếp
nhà tôi phải dùng đường thay cho củi”. Nhưng Thạch cướp lời: “Để sưởi ấm các
phòng trong mùa đông, chúng tôi phải đốt mỗi ngày hàng hòm nến”. Nghe bọn
họ không bên nào chịu bên nào, có một vị quan khách dàn xếp: - “Hai ngài cãi
nhau như thế không ích gì cả. Cần phải có chứng cớ thì chúng tôi mới tin. Âu là
một hôm nào đó, hai ngài hãy trưng của cải ra cho chúng tôi xem. Ai thua phải
nộp cho bên được mười thúng vàng. Chúng tôi sẽ làm chứng cho”. Cả hai người
đều khảng khái nhận lời.
Đến ngày đấu của, có mấy vị đại thần ra làm chứng cho bọn họ. Hai bên ký
vào giấy giao ước. Hoàng hậu lo cho em mình thua cuộc, có phái mấy viên hoạn
quan nhiều mưu trí đi theo để giúp sức. Đầu tiên, Vương sai lấy lụa căng làm
màn trần trong tất cả các dinh thự của mình. Đến lượt Thạch Sùng, hắn sai lấy
gấm căng che và trần trướng tất cả mọi nhà cửa của hắn. Thấy vậy, Vương sai
lấy thủy tinh thay ngói lợp tất cả các nhà cửa phủ đệ của y, khiến chúng trở
thành những tòa lầu sáng choang như ngọc. Nhưng đổi lại, Thạch Sùng sai lấy
ngọc thạch cho thợ đá cắt ra từng phiến lát cái sân ở trước nhà.
Mọi người đều tấm tắc khen ngợi Thạch Sùng.
Cuộc đấu của lại tiếp tục. Thạch hỏi Vương: - “Nhà ngươi có san hô chăng?”.
Vương đưa ra một cây san hô cao mấy thước, và hỏi lại: - “Nhà ngươi có tê giác
không?”. Thạch bĩu môi ra hiệu cho một người hầu bưng ra một bộ đồ trà bằng
sừng tê nạm ngọc.
Cả hai người còn khoe nhiều nữa, chưa ai chịu thua ai. Đến lượt họ bắt đầu
khoe các vật kỳ lạ. Thạch Sùng nói: - “Ta có con thiên lý mã mua từ bên Thiêntrúc về mỗi ngày chạy được một ngàn dặm”. Người ta xúm nhau xem và tán
tụng con ngựa quý. Nhưng Vương lại mời họ về vườn của mình thưởng thức
một con hươu có hai cái đầu.
Lần này Thạch Sùng yên lặng khá lâu. Tiếng xôn xao nổi lên khắp nơi. Ai
cũng tưởng Thạch Sùng đã hết cả vật quý. Nhưng bất ngờ hắn rút trong bọc ra
một viên ngọc và nói: - “Ta có một viên ngọc, mùa nóng đeo vào thì mát, mùa
rét đeo vào thì ấm. Tôi chắc trong thiên hạ có một không hai”.
Thấy thế họ Vương bắt đầu bối rối. Y toan sai người vào mượn hoàng hậu
viên ngọc như ý để địch lại, nhưng ngay lúc đó một viên hoạn quan ngôi bên cạnh, nói nhỏ vào tai hắn mấy câu. Thế rồi người ta thấy Vương quay sang hỏi
Thạch Sùng: - “Nhà người tuy rất giàu nhưng có đầy mà không đủ. Ta thì cho
rằng thế nào trong nhà nhà người cũng còn thiếu nhiều đồ vật”.
Thạch Sùng đang cơn đắc ý: - “Nhà ta không thiếu một đồ vật gì cả. Nếu nhà
ngươi chỉ ra được một vật mà ta thiếu ta sẽ mất với nhà ngươi không phải mười
thúng vàng mà còn tất cả gia sản nữa. Trái lại, nếu ta mà có đủ thì nhà người
cũng phải mất cho ta y như vậy!”. Thế rồi trong một cơn kiêu căng đến cực
điểm, Thạch bắt Vương cùng mình ký tên vào bản giao ước mới. Khi ký xong,
Vương bảo hắn: - “Nhà ngươi hãy đưa mau ra đây cho các vị xem mẻ kho của
nhà ngươi đi”. Nghe đến đó, Thạch Sùng giật mình. Mẻ kho là thứ gì hắn cũng
đã biết. Đó là thứ nồi đất mẻ mà chỉ nhà nào cùng khổ lắm mới dùng để nấu thức
ăn. Ngày xưa hồi còn hàn vi, hắn đã từng đi nhặt vật đó trong đống rác đưa về
đánh chùi để kho cá. Nhưng đã từ lâu, lâu quá rồi, hắn không còn nhớ đến thứ
đồ dùng hèn hạ ấy nữa. Vì nhà hắn bây giờ toàn dùng đồ đạc bằng vàng bạc, tệ
nhất cũng bằng đồng thau, có bận tâm chứa những thứ của ấy để làm gì. Nhưng
hắn cũng cố giục bọn đầy tớ lục tìm trong xó vườn góc bếp xem sao. Tìm đi
kiếm lại khắp mọi nơi mà vẫn không nhặt được dù chỉ là một mảnh nồi vỡ. Quả
là nhà Thạch Sùng không thể làm gì kiếm được những món ấy.
Thế rồi sau đó một lúc lâu, những người làm chứng công nhận sự thắng cuộc
về phía em hoàng hậu. Thạch Sùng không ngờ mình bị thua một vố đau như thế.
Hắn cay đắng nhìn thấy tất cả gia sản cho đến vợ con, nàng hầu, nô tỳ. v. v… đều
chạy sang tay họ Vương. Còn lại một mình ngồi trong túp lều, hắn tặc lưỡi tiếc
cho cơ nghiệp tự tay mình gây dựng trong bao năm đến nay tay trắng lại hoàn
tay trắng. Rồi hắn chết, hóa thành con mối tức là con thằn lằn, cũng gọi là con
thạch sùng. Loài mối thỉnh thoảng lại chắt lưỡi kêu lên mấy tiếng: “Thạch
Thạch” là vì thế[3]
Ngày nay người ta còn có câu tục ngữ: Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho[4], có ý nói
trên đời khó có ai được hoàn toàn đầy đủ.
Khải làm thuyền lớn căng gấm làm mui (cầm hạm), gỗ ngà làm cột buồm (nha
tường) thì Sùng sửa ngôi nhà xâu hạt trân châu làm rèm (châu liêm), treo gấm
thêu làm màn (tú hộ). Khải thắp đuốc bằng sáp ong, thì Sùng nấu cơm bằng củi
quế.
Vua tưởng nhà Sùng có bao nhiêu trân châu treo rèm hết cả rồi, nên đưa cho
Khải hai đấu để thi. Thạch Sùng đem trân châu còn lại ra đong được một hộc.
Khải lại đem đọ hai hộc vàng ròng. Sùng dẫn đối phương đến nhà để lấy vàng
của mình không hộc nào mà đong cho xiết; đó là chưa nói vàng ở Kim-cốc chưa
lấy lên. Vua lại cho Khải hai cây ngọc san hô dài một thước. Sùng đập gãy rồi
lấy ra 10 cây dài hai thước. Bấy giờ kho vua đã cạn, nên Khải đành phải thua.
Vừa thẹn vừa căm, Khải xúi tòa ngự sử bới những điều phi pháp của Sùng để
dằn mặt. Triều đình bắt Thạch Sùng tội lộng hành, tịch ký hết cả sản nghiệp.
Tuy mất hết của chìm của nổi, nhưng Sùng ỷ có vàng ở hang Kim-cốc. Nhưng
khi đào lên thì chỉ thấy toàn là nước trong, chẳng có vàng bạc gì cả, nên Sùng
tiếc của mà chết. Và cũng hóa thành thằn lằn như truyện trên. [5]
Cả hai truyện phần nào chịu ảnh hưởng của sự tích Thạch Sùng bên Trungquốc: Thạch Sùng sinh ở đời Tây Tấn, là người có nhiều mưu trí. Người cha lúc
gần chết chia cho Thạch Sùng phần gia tài ít nhất, nhưng lại tin rằng số Thạch
Sùng sẽ giàu sang hơn thiên hạ.
Quả đúng như lời, về sau thấy Thạch Sùng có tài và có công, vua Hán Vũ Đế
cho làm đến thái bộc, phong tước hầu. Thạch Sùng bên ngoài làm quan giúp vua
đánh giặc nhưng bên trong thì thông lưng với cường đạo cướp của khách buôn
nên chằng bao lâu trở thành đại phú.
Ngày càng giàu có, Thạch Sùng xây dựng nhà cửa, lâu đài, chạm trổ trần
trướng rất công phu. Trong nhà đồ quý không biết bao nhiêu mà kể. Hắn lại có
lầu Kim-cốc cho nàng hầu yêu dấu tên là Lục Châu ở.
Bấy giờ có Vương Khải là em hoàng hậu. Nhà cũng rất giàu, xa xỉ cũng vào
bậc nhất. Một hôm hai người khoe giàu có. Vương Khải nói: - “tôi lấy đường
làm tro[6]”. Thạch Sùng bảo: - “Tôi lấy nến làm củi”. Vua bèn phán: - “Lời nói
không lấy gì làm bằng. Muốn biết ai hơn ai kém thì phải so sánh những của quý
nhất. Ai hơn là được”.
Vương Khải sai lấy lụa trải được bốn mươi dặm đường. Thạch Sùng trải được
năm mươi dặm. Vương lấy phấn đá đỏ làm vôi quét nhà. Thạch thì lại quét bằng
hồ tiêu. Thấy mọi người khen Thạch Sùng, Vua cho Vương Khải một cây san hô cao
hai thước đưa ra đấu. Thạch Sùng lấy ngọc như ý đập cho cây san hô kia vỡ tan
rồi đưa ra năm sáu cây san hô của mình cao bốn thước sáng rực. Đoạn hắn chọn
một cây trong đó đền cho Vương Khải. Rồi hai bên cùng hòa.
Vì sau Hán Vũ Đế chết, vua nối nhu nhược, bị các bè đảng quyền thần lấn át
tranh giành lẫn nhau, thành nội loạn. Trong số đó có Tư Mã Luân mạnh hơn, tự
tôn làm tướng quốc. Gia thần của Luân là Tôn Tú nghe tiếng nàng Lục Châu
đẹp, có ý muốn chiếm làm của mình. Thấy Thạch Sùng quyết không chịu để mất
Lục Châu, Tôn Tú vu cho Thạch làm phản, đem hai trăm quân đến vây nhà. Lúc
đó Thạch Sùng và Lục Châu đang ngồi trên lầu. Nghe tin báo, Lục Châu nhảy từ
lầu cao xuống tự tử. Còn Thạch Sùng bị bắt giải đến pháp trường. Hắn khóc nói:
- “Không biết của cải của tôi sẽ về ai?”. Chúng bảo: - “Đã biết của làm hại
người sao không phân tán đi cho sớm”. Rồi đó Thạch Sùng bị chém, gia sản bị
tịch thu.
Về Sự tích con mối, chúng ta còn có một quyển khác:
Một chàng trẻ tuổi nhà giàu, ao ước một người vợ đẹp như tiên. Cha mẹ hỏi
cho đám nào hắn cũng không vừa ý. Hắn đáp: - “Con chỉ muốn lấy một người
đẹp như tiên mà thôi”. Cho đến mấy năm sau cha mẹ lần lượt qua đời, hắn ta vẫn
chưa có vợ.
Cái khó tính của anh chàng truyền đến tai Ngọc Hoàng. Thương hại hắn, Ngọc
Hoàng sai một nàng tiên xuống, bảo. - “Ngươi hãy xuống với nó thử xem nó có
biết người biết của không. Nếu nó không thấy được cái đẹp chính đáng thì hãy
cho nó một bài học”. Thế là ngày ấy nhà hắn tự nhiên có một người con gái đến
xin làm công việc của một người thị tỳ. Cô gái này mặt mũi tầm thường nhưng
mọi việc đều thông thạo tính nết rất tốt. Nàng khéo tay đến nỗi mỗi bữa cơm
không có tay nàng nấu nướng là hắn ta ăn không ngon. Gặp ngày giỗ, hắn than
thở với nàng rằng không biết nhờ ai làm cỗ bàn bánh trái cho thật ngon để trước
cúng cha mẹ, sau đãi các quan khách. Nàng hứa sẽ xin cố gắng làm công việc
đó. Quả nhiên cả khách lẫn chủ đều ngạc nhiên vì họ được dự một bữa cỗ ngon
và lạ chưa từng có. Họ xúm lại khen ngợi nàng. Người chủ trẻ tuổi bắt đầu để ý
tới nàng nhưng khi nhìn thấy nhan sắc, hắn lại lảng ngay.
Ít lâu sau đó, anh chàng sắm sửa thuyền bè để di tìm một người vợ đẹp theo ý
muốn. Cô gái ở nhà hóa thành một người xinh đẹp tuyệt trần. Khi thuyền của
chú trở về, những người đầy tớ vội báo việc ấy cho chủ biết. Người chủ vào nhà
rất vừa ý vì diện mạo có một không hai của người thị tỳ. Hắn sán lại ngồi gần
nhưng nàng bước lùi ra xa. Hắn rối rít xin lỗi, nói là mình đui mù không biết có
một vị “tuyệt thế giai nhân” bấy lâu ở trong nhà, và xin lấy nàng làm vợ. Nàng
vẫn không đáp. Sau cùng hắn đánh bạo chạy lại ôm nàng. Hắn ôm hụt vì nàng đã bay lên trời và nói cho hắn biết mình là tiên, nay đã hết
hạn ở trần gian phải về thượng giới. Hắn chỉ còn giật được có một chéo áo của
nàng.
Từ đó, hắn tiếc mãi và sau hóa thành con mối luôn luôn chắt lưỡi tiếc vì bao
nhiêu ngày ở với tiên mà không biết hưởng. [7]
Chúng tôi bắt chước đề mục này của Sử Nam chí dị. ↩︎
Xem truyệnn Yết Kiêu, (số 72), Cố Bu (số 96) cũng có hình ảnh trâu húc nhau. ↩︎
Theo báo Những trang về Đông dương (1913) ↩︎
Câu này ở miền Nam có người nói Giàu như ông Thạch Sùng còn thiếu mẻ bác. ↩︎
Trương Vĩnh Tống. Mỹ ấm tùy bút ↩︎
Theo Thiếu vi thông giám. ↩︎
Theo Lăng-đờ (Landes). Cổ tích và truyền thuyết An-nam. ↩︎