Xưa Cò, Vạc, Cộc, Dủ dỉ và Đa đa ăn ở với nhau như anh em một nhà. Chúng
nó sống một cuộc đời sung sướng và hòa thuận. Con nào con ấy đều có nhà cửa,
ruộng đồng riêng, nhưng mỗi khi kiếm được món gì ngon như mớ cá, rổ tép,
v.v… trong đồng của mình thì chúng thường chia nhau ăn rất vui vẻ, tử tế.
Không ngờ một ngày kia chúng nó rủ nhau đánh bạc. Trước còn đánh một
đồng, hai đồng nhưng sau ăn thua lớn. Trong cuộc bạc hôm ấy, Cò vơ tất cả.
Cuối cùng cả mấy con kia phải vay nợ của Cò để gỡ gạc, nhưng chúng chỉ “gỡ
vào”, mà thôi. Hơn nữa. Cò âm mưu với Chuột viết vào văn tự nhiều hơn số tiền
bọn họ đã vay. Vì không biết chữ, không ngờ bị Chuột làm gian nên hầu hết tài
sản của Vạc, Cộc, Dủ dỉ và Đa đa đều thuộc về tay Cò cả.
Thua cay hơn hết là Đa đa. Cờ bạc đến lúc "khát nước’’ nó bèn đánh những
tiếng rất táo bạo. Vì thế, đến lúc phủi áo đứng dậy, Đa đa đã gán hết từ ruộng
đồng cho đến nhà ở của mình cho Cò. Ngay buổi sáng hôm sau, Đa đa trần như
nhộng, phải bán xới đi kiếm ăn ở miền núi cao.
Dủ dỉ không thua quá nhiều như Đa đa. Nhưng Chuột đã chơi cho nó một vố
khá đau. Trong văn tự, Chuột đã viết là Dủ dỉ sẽ gán tất cả phần đồng điền của
nó nếu quá hạn không trả được nợ. Vì thế đến hạn, Dủ dỉ mất hết cả ruộng đồng,
chỉ còn lại cái nhà ở. Từ đó nó phải ngày ngày đi làm thuê làm mướn kiếm ăn rất
cực khổ.
Còn Vạc chỉ thua có ba mươi quan. Nhưng khi nhờ Chuột làm giấy hộ: Chuột
đã viết con số ba thành con số chín. Cho nên cuối cùng Vạc cũng mất gần hết
phần ruộng đồng của mình cho Cò. Nhưng Vạc vốn không sợ Cò. Không dám
kiếm ăn công khai thì Vạc ta lại kiếm ăn lẩn lút trên đồng đất của Cò. Đêm đến,
chờ khi Cò về nhà nghỉ ngơi, Vạc mới mò ra đồng ăn trộm con tôm cái tép. Nhờ
thế cũng đủ sống qua ngày.
Riêng Cộc cũng thua cháy túi như Đa đa. Cuối cùng vốn liếng còn lại chỉ có
mười quan định để dành đong gạo, nhưng máu mê cờ bạc xui nó đánh luôn một
tiếng vào cửa lẻ. Khi mở bát ra thì bốn đồng tiền trắng xóa làm cho Cộc sững
sờ), rồi ngất đi. Cho đến khi những con khác gào vào tai: - “Thua rồi, ớ Cộc!‘’
thì nó mới tỉnh dậy, và vì xấu hổ quá nên đâm đầu chạy miết, không ngoái cổ lại.
Còn Cò nhờ cuộc bạc hôm ấy lại nhờ khóe gian của Chuột nên làm chủ đồng
ruộng mênh mông. Hàng ngày nó bay hết đồng này sang trồng khác ăn uống
thỏa thích.
Từ đó, dòng dõi của Cò thong dong đi lại kiếm ăn ban ngày. Người ta bảo
“ruộng cò bay thẳng cánh” là thế. Trên đầu nó có mấy cái lông “seo” người ta vẫn gọi là ''cò văn tự”, để chỉ những khế tự giấy tờ của nó mang theo luôn luôn
bên người. Dòng dõi Vạc thì chờ lúc tắt mặt trời mới rúc ra khỏi bụi tre và kêu
luôn mồm: - “Thua một vác! Thua một vác!”. [1] Trời chưa sáng, chúng nó đã lò
mò về tồ, chỉ sợ dòng dõi nhà Cò bắt gặp. Dòng dõi của Dủ dỉ thường kêu những
tiếng ai oán: - “Đông Tây tứ chi bán hết! Mần như ri cực cực? Mần như ri cực
cực!”. [2] Dòng dõi Đa đa thì không dám trở về quê hương đồng ruộng nữa. Tuy
thế, chúng nó vẫn kêu lên những lời tỏ ý tiếc nhớ đời sống sung sướng ở đồng
ruộng của cha ông chúng ngày trước: - “Tiếc rổ tép đa đa? Tiếc rổ tép đa đa!”. [3]
Dòng dõi Cộc thì thỉnh thoảng lại gào lên mấy tiếng: - “Thua rồi, ớ Cộc!” rồi
đâm đầu xuống nước, lặn một mạch thật xa mới trồi đầu lên tìm chỗ vắng mà
đậu. Còn chuột, người ta bảo trong việc làm gian lận nói trên, nó chả được lợi
lộc gì cả. Dòng dõi của nó ngày nay sống trốn tránh lẩn lút chỉ sợ con cháu Vạc
và Dủ dỉ báo thù. Miệng vẫn kêu mấy tiếng: - “Chín chục! Chín chục”. [4]
Tục ngữ có câu:
Con vạc bán ruộng cho cò,
Cho nên vạc phải ăn mò cả đêm.
hay là:
Vạc sao vạc chẳng biết lo,
Bán ruộng cho cò, vạc phải ăn đêm.
Ngày xưa, một vác tiền gồm có 5 quan đồng, mỗi quan đồng có 6 quan kẽm, vị chi 30 quan. ↩︎
Có nơi cho tiếng kêu Dủ dỉ là: “Đi mô cũng cực! Đi mô cũng cực!”. ↩︎
Có người kể “Tiếc đồng tép cha ta!” hay “Tiếc vùng tép của ta!” Lại có người kể: “Bát cát
quả cà?”. Về lời kể sau, xem truyện Sự tích chim đa đa (số 9). ↩︎Theo lời kể của người Hà-tĩnh, Quảng-bình, và Ca-đi-e (Cadière) trong BEFEO tập 1, số 3,
1901. ↩︎