Ngày xưa có một nhà nông phu nghèo ở Gò Sặt, tỉnh Bình-định có một đứa
con trai tên là Lía. Từ thuở lọt lòng, Lía đã mồ côi cha nhưng chóng lớn và khỏe
mạnh. Năm lên bảy, một mình Lía có thể hạ bọn trẻ cùng lứa tuổi trong những
keo vật. Một vài năm sau tất cả những đứa trẻ trong vùng đó đều sợ Lía.
Một hôm, Lía đấu võ với một đứa lớn tuổi. Lía dồn địch thủ vào một thế rất
nguy hiểm làm cho nó hốt quá phải van lên:
- Tôi lạy anh, anh tha cho, tôi xin gọi anh là vua!
Từ đó cái tên “Vua Lía” được bọn trẻ hay dùng. Chúng nó ngày ngày làm kiệu
khênh Lía đi khắp nơi.
Một người hàng xóm mách tin đó cho mẹ Lía biết và nói: - Chao ôi! Bà liệu chừng cái đầu của mẹ con bà đó!
Mẹ Lía đâm hoảng: - Chết tôi! Lạy Trời cho nó đừng sinh nguy.
- Bà cho nó đi học đi. Đem gửi nó cho ông đồ, ông ấy kèm cho!
Từ đó, Lía phải đi học. Ông đồ tuy dữ đòn nhưng Lía không sợ. Chàng thích
học võ hơn là học chữ. Chàng thường lén thầy ra vườn, đi những bài quyền học
lỏm được của người khác. Mấy luống rau của ông đồ chả còn có cây nào mọc
được. Một hôm, giữa lúc bị thầy nọc cổ xuống đánh, Lía lấy roi bẻ vụn từng
khúc. Ông đồ nhìn Lía tặc lưỡi. Ngày hôm đó ông dắt đứa học trò cứng đầu ấy
đến trả cho mẹ nó.
Lía khoái chí vì ngày ngày khỏi phải ê a chán ngắt. Chàng lại cầm đầu bọn trẻ
đùa nghịch như xưa. Một hôm, Lía chọn mấy đứa lớn khỏe, cùng mình lên núi
vắng đón những người lạ mặt đi chợ về cướp lấy gánh gồng tay nải. Được thứ
gì, Lía thường chia cho anh em cùng hưởng. Người ta lại mách cho mẹ Lía biết.
Lần này mẹ Lía hết đánh con đến van vái con. Lía thề xin chừa. Chàng rất
thương mẹ, không muốn để mẹ cực khổ về mình. Nhưng rồi chứng nào vẫn giữ
tật ấy. Cuối cùng thì mẹ Lía bắt Lía đi ở chăn trâu cho một nhà giàu ở một làng
khác thật xa.
Ở đây Lía lại có bạn mới. Mỗi ngày chàng và bạn phải lùa đàn trâu lên núi cao
cho ăn. Sau những cuộc đua chọi bằng đánh cù đánh vật, bọn trẻ ở đây tôn Lía
làm đàn anh. Dần dần chàng cùng bọn chúng đón đường cướp giật tay nải của
những người bộ hành đi lẻ tẻ trên những con đường vắng vẻ.
Một hôm, Lía hứa với bạn ngày mai sẽ đãi tiệc. Chúng chỉ phải chuẩn bị dao
nồi và mắm muối. Hôm sau, khi chúng tập hợp đầy đủ, Lía bảo: - “Chúng mình
làm thịt nghé ăn chơi!”. Chúng nói - “Không sợ chủ nó bắt đền à?” - “Cứ ăn
ngay con nghé của chủ tao, tội vạ tao chịu”. Nói rồi giết ngay con nghé tơ xẻ thịt
nấu ăn. Chàng bảo chúng: - Về nhà cứ nói hộ tao rằng cọp tha mất nghé là đủ.
Lần ấy quả có “động rừng” cho nên mưu của Lía đắt. Người nhà giàu tìm nghé
mãi không được, tin là bị hổ vồ nên không căn vặn gì lắm. Được ăn quen mùi,
chúng giở mưu đó làm đi làm lại hết nghé chủ này đến bò nhà khác. Cuối cùng
bọn chủ biết được. Chúng bắt đền cha mẹ bọn trẻ. Người ta hay chuyện, ai cũng
giận Lía, toan bắt giải quan. Nghe tin không hay, Lía bỏ trốn biệt.
Khi bước về nhà, Lía thấy mẹ đang nằm trên giường bệnh rên khừ khừ. Chàng
lại dùng lối cướp giật kiếm tiền mua thuốc. Được của ngon vật lạ, Lía đều đưa
cho mẹ ăn. Mẹ hỏi: - “Mày lấy ở đâu ra thế?”. Lía nhất định không nói, chỉ năn
nỉ mẹ ăn cho là đủ.
Sau khi mẹ chết, Lía không có kiêng nể một ai nữa. Đói thì đi cướp giật để ăn,
siêng thì ra đồng luyện võ nghệ. Một hôm, Lía giật cái thúng trong đó có mấy
quan tiền của người qua đường. Thấy người ấy òa khóc, chàng gạn hỏi mới biết
là anh ta vừa bị một tên chánh tổng cướp đoạt gia sản nay bị đuổi ra khỏi nhà,
lưng vốn chỉ còn có bấy nhiêu. Nghe kể chuyện, Lía bừng bừng nổi giận. Mặc
dầu bụng đói, chàng trả tiền cho người lạ rồi dò hỏi tìm đến đánh vỡ đầu tên
chánh tổng. Quan trên vì việc ấy sai một toán lính về bắt Lía. Nhưng khi về đến
làng, bạn của chàng đã tin trước cho chàng đi trốn.
Lía không có họ hàng thân thích nên khi bỏ nhà ra đi, chàng không có chỗ ở
nhất định. Tối lại ngủ chùa ngủ đình, đói ở đâu thì cướp ở đó.
Một hôm đi qua truông Mây, Lía thấy một bọn cướp chặn đường đòi tiền mãi
lộ. Chàng vờ sợ hãi đưa tay nải ra. Nhưng bọn cướp vừa xông lại liền bị chàng
cho mỗi đứa một đá văng ra bốn phía. Cả bọn cướp ở trên núi kéo xuống bổ vây
nhưng bị Lía nhổ cây làm gậy đánh cho thất điên bát đảo. Chủ trại thấy võ nghệ
chàng tuyệt trần bèn mời chàng nhập bọn. Lía vui lòng dừng chân lại đây để
chấm dứt cuộc đời lang thang.
Ba người chủ trại tên là Hổ, Nhẫn và Chân có tiếng võ nghệ cao cường không
ai địch nổi. Trong mấy năm họ đóng ở truông Mây mọi người đều sợ. Cả đến
quan tỉnh quan huyện cũng đều kiềng mặt. Người ta gọi tôn là “cha Hổ, chú
Nhẫn, mẹ Chân”. Từ lúc Lía nhập bọn, bọn cướp truông Mây càng thêm vây
cánh và càng lộng hơn trước.
Một hôm, bọn họ kéo nhau ra Bồng-sơn cướp một tiệm buôn lấy được của cải
và hàng hóa bộn bề. Trở về trại, họ mở tiệc ăn mừng. Khi chia những của cướp được, bọn cha Hổ toan chiếm lấy phần nhất. Nhưng Lía nhất định không chịu: -
“Nếu không có tôi - chàng nói - thì các chú đã dám vào nhà chưa?”. Rồi Lía đòi
ba chủ trại hãy ra sân cùng mình tỉ thí. Quả nhiên, trong cuộc đọ sức, sức khỏe
và võ nghệ của Lía mười phần, bọn cha Hổ không được một. Thấy Lía toàn tài,
cả trại đồng thanh tôn chàng làm chủ.
Từ ngày Lía làm tướng, hành động của bọn cướp truông Mây có phần thay
đổi. Lía cấm lâu la không được cướp giật của những người qua lại, không được
cướp của cải của người nghèo: - “Đã cướp - chàng nói - chúng ta làm những mẻ
cho to, gõ vào đầu bọn trọc phú, cần gì đi vét hầu bao của những kẻ khố rách?”.
Thường khi cướp được nhiều của, Lía bắt trích một nửa phân phát cho những
người nghèo trong vùng. Chẳng những thế, mỗi lần trong tỉnh xảy ra chuyện gì
mà Lía cho là trái lệ, chàng liền kéo bọn truông Mây đến can thiệp.
Từ đó cái tên truông Mây, cái tên Lía được dân nghèo ca tụng. Trái lại, bọn
quan lại, bọn nhà giàu trong tỉnh thì sợ mất mặt. Quan tỉnh nhiều phen phái quân
đến tiễu trừ nhưng mỗi lần xuất quân đều bị họ biết trước và bị đánh cho tan tác.
Bọn quan tỉnh không làm thế nào được, muốn báo về triều đình, nhưng lại sợ tội
trút lên đầu nên đành để mặc Lía và thủ hạ tung hoành.
Ít lâu sau, nghe vua mở khoa thi võ, Lía có ý muốn trổ tài với thiên hạ, lập
chút công danh. Bọn cha Hổ không cản được, đành ở lại giữ trại cho Lía cải
trang ra đi.
Khoa ấy ở trường Bình-định có một viên chánh chủ khảo ăn tiền như rác. Thí
sinh ai có lo lót ít nhiều, hắn mới chịu nhận đơn. Thấy Lía nạp đơn không có “vi
thiềng”, chánh chủ khảo đập bàn quát: - “Mày là thằng nào mà không biết lệ
trường thi. Đơn từ làm dốt nát thế này. Lính đâu, đuổi cổ thằng này không cho
thi nữa”. Nghe mấy lời đó. Lía căm tức vô hạn, nhưng giữa nơi quân lính đông
đảo, gươm giáo sáng lóe, chàng đành nuốt giận không dám ra tay. Chàng đi gấp
về sơn trại kể việc đó cho bọn cha Hổ nghe và nhất định đem lâu la xuống núi
rửa hờn. Cả bọn cải trang rất khéo và hoạt động rất kín đáo. Chỉ vào khoảng nửa
đêm, quân của Lía đã lọt vào thành và phục sẵn, chờ lệnh Lía là hành sự. Chánh
chủ khảo đang ngon giấc với nàng hầu thì bị một nhát dao vào cổ. Vợ hắn chỉ
còn biết dập đầu van lạy. Thấy nàng đẹp, Lía bắt luôn đưa về sơn trại làm vợ.
Mọi việc quá êm lẹ nên mãi đến gần sáng quan quân mới biết. Suốt tỉnh náo
động. Sau cùng dò la mãi người ta mới biết rằng bọn cướp truông Mây gây ra
việc đó. Lần này không thể giấu được triều đình, bọn quan lính phải làm sớ tâu
vua và xin thêm quân để tảo trừ.
Bên phía quân truông Mây cũng lo đắp đồn luyện quân để phòng thủ sơn trại.
Vì thế quân đội triều đình mấy lần xông xáo đều bị thất bại. Các quan ai cũng
lấy làm lo. Nếu không lập mưu diệt Lía thì bọn họ không thể nào còn ngồi ấm
chỗ.
Nghĩ rằng nếu dỗ được vợ Lía làm nội ứng hắn rất có lợi, các quan đầu tỉnh
bàn nhau sai ba tên lính giả làm lái buôn lụa để dò bụng nàng. Ba tên này nhờ lo
lót với bọn canh cửa nên lọt qua truông Mây vào bán hàng cho vợ Lía để dò ý.
Giữa khi giở các súc gấm vóc cho vợ Lía xem, bọn chúng cố ý để lộ cho nàng
thấy một chiếc nhẫn của chánh chủ khảo để lại. Người đàn bà hiểu ý, sai đuổi kẻ
hầu ra ngoài. Bọn chúng đưa mắt cho nàng và nói nhỏ: - “Chúng tôi lặn lội lên
đây là vì mối thù của bà lớn”. Đoạn chúng móc trong tầng áo lót, đưa ra một
phong thư của quan tỉnh hứa với nàng nếu làm nội ứng trừ được giặc, sẽ có trọng
thưởng. Vợ Lía nhận lời và hẹn ngày thi hành kế độc.
Đến ngày ấy, vợ Lía sắm sửa một tiệc rượu rất linh đình mời bọn cha Hổ, chú
Nhẫn, mẹ Chân đến dự, nói là ăn giỗ mẹ. Nàng ăn mặc rất đẹp, liếc mắt đưa tình
và chuốc chén mời mọi người. Bọn Lía không ngờ là độc kế, cứ uống tràn. Rượu
đã có tẩm thuốc mê nên chưa tan tiệc mà bốn chủ trại đã say khướt, không còn
biết gì trời đất. Vợ Lía cho bọn lâu la hạ tiệc xuống, ra sau trại ăn uống cùng
nhau. Còn lại một mình, nàng lấy thừng lớn trói bọn cha Hổ với nhau làm một
đống. Về phần Lía, biết chàng có sức khỏe phi thường nên nàng dùng mười lớp
dây thừng buộc chặt vào tấm phản. Xong đâu đó, nàng cho người tâm phúc ra
khỏi sơn trại báo tin.
Nghe báo, quân triều đình lập tức tiến công. Quân truông Mây không có tướng
nên tan vỡ rất chóng. Quân triều đình kéo ùa vào trại như vào chỗ không người.
Bấy giờ Lía đã hơi tỉnh. Thấy nguy biến, chàng định vùng dậy chạy, nhưng toàn
thân mắc cứng vào tấm phản. Biết là đã rơi vào bẫy, Lía bèn dùng hết sức bình
sinh giãy đứt dây buộc chân rồi đứng dậy mang cả tấm phản lớn sau lưng.
Chàng húc mấy cái vào cột nhưng dây buộc chặt quá không thể làm gì được.
Thấy đã quá gấp, Lía cứ để vậy chạy ra phía cửa trại phá vòng vây xông ra. Tấm
phản là một chướng ngại lớn cho chàng, nhưng cũng là tấm mộc rất tốt. Mấy tên
lính thứ thì bị cái đá của Lía, thứ thì bị tấm phản húc vào đầu nên toáng đảm
không dám đuổi, đành trở vào bắt bọn cha Hổ, chú Nhẫn, mẹ Chân giải nạp.
Thoát vây, Lía cứ rừng già chạy một mạch. Mãi đến xế chiều bụng quá đói,
sức quá mệt, chàng mới dừng lại nghỉ bên bụi cây. Gặp một ông già gánh củi từ
rừng sâu xăm xăm bước ra, Lía nhờ ông cởi trói giúp. Khi tấm phản rơi xuống,
ông già rút mo cơm ra cho chàng ăn. Lía không từ chối đón lấy ăn ngay. Ăn
xong chàng vái ông già và nói:
- Tôi là thằng Lía, lâu nay vẫy vùng một cõi không ai làm chi nổi, nay mắc
mưu một đứa nhi nữ, thân thế phải đến nỗi này sống làm chi nữa cho thêm nhơ nhuốc,. Lía này nhờ được ông cởi trói lại nhịn bữa cho ăn, ơn ấy không biết lấy
gì mà trả. Vậy Lía xin dâng vật này, ông hãy mang xuống nạp quan mà lĩnh
thưởng.
Cụ già vừa nghe dứt lời thì đã thấy thủ cấp của Lía nằm ngay trước mặt. Ông
cụ vốn hâm mộ Lía. Ông toan giúp Lía đi trốn để khôi phục cơ đồ nhưng không
ngờ Lía quá nóng nảy tự hủy tấm thân. Than khóc hồi lâu, ông chỉ còn biết đem
thi thể của chàng chôn cất một nơi kín đáo không ai biết.
Ngày nay vẫn có ca dao:
Chiều chiều[1] én liệng truông Mây,
Cảm thương chú Lía bị vây trong thành. [2]